This SlideShowPro photo gallery requires the Flash Player plugin and a web browser with JavaScript enabled.

Pascal van der Graaf

SUSPENSE

Pascal van der Graaf


In de schilderijen van Pascal van der Graaf bevalt mij een onbehaaglijk gevoel. Is dit een tegenspraak? Schoenen die knellen zitten toch ook niet lekker? Een nek in een strakke boord met das vraagt ook om verlossing. Doe ik mijzelf iets aan wanneer ik geboeid voor een werk van deze schilder sta? Moet ik het als een strop van mij afwerpen, moet ik naar soepele vrijetijdschoenen zoeken?

Voor alle duidelijkheid: Van der Graaf is kunstenaar, beeldend kunstenaar en hij bedient zich van het medium schilderen. Hij heeft de academie (Minerva, Groningen) op jonge leeftijd doorlopen en heeft zich in de tien jaar daarna met ernst en toewijding technisch en inhoudelijk verdiept. Hij schildert op een onderzoekende manier, zowel in het gebruik van zijn materiaal als in de formulering van een onderwerp. Hij is niet bang om ogenschijnlijk zeer verschillend werk te maken.

Zoals gezegd: zijn werk heeft iets ongemakkelijks, iets dat bewust niet wil behagen. En toch trekt het aan en blijft het aantrekken. Het is daarmee van een categorie die nu al ruim tweehonderd jaar, vanaf de IndustriŽle Revolutie in Engeland en iets later de Franse Revolutie, in de kunst meetelt. Het is de categorie van het Sublieme, van dat wat groter is dan wijzelf, van dat wat zich niet aan het oppervlak maar in de diepte of in de hoogte bevindt, van de machtige Natuur buiten ons en van de Angsten en verborgen Verlangens die ons bezoeken in onze dromen. Wij worden aangetrokken door wat buiten onze Ratio is, wij willen over het hek klimmen om ons op verboden terrein te begeven, wij willen van het gebaande pad om te verdwalen. Wij kunnen buiten verdwalen, maar ook in onszelf.

Zo zijn we dan ineens aan een kust, op een strand waar enorme laarzen aandrijven; we zijn in het luchtruim en suizen als een raket af op een enorme Toren van Babel; we kijken in een plas water en zien bommenwerpers in de lucht weerspiegeld; we zien een Rad oprijzen uit het water, we zien een atoomexplosie oprijzen: het is een wereld van krachten die groter zijn dan wij. Het zijn ook krachten die door de mens zelf zijn ontketend, vuur dat hijzelf heeft gezocht en ontstoken. Dat is de fascinatie voor ons, de energie in ons die een uitweg zoekt.

De kunst van Van der Graaf is ongemakkelijk omdat ze deze drang verbeeldt en deze onrust aanwakkert. Maar er is meer dan dat. Van der Graaf maakt geen Hollywoodfabrieksfilm waarin de collectieve angsten, fantasieŽn en wensen van betalende kijkers worden geŽxploiteerd. Hij maakt ook geen stripverhaal met een cast van stereotiepe karakters. Zijn schilderijen zijn geen gladde producten die op commando van de band rollen. Heel veel raketten afschieten en honderden tegenstanders omleggen met het nieuwste snelvuurwapen kan iedere geoefende spelletjesbeoefenaar. Het is iets heel anders om een schilderij te maken, en zeker een bedreigend schilderij. Je moet een meester zijn in SUSPENSE, in het creŽren van een spanning die zolang als mogelijk niet uitbarst. Hiervoor moet je veel techniek in huis hebben, je moet vooral niet hard schreeuwen, je moet je figuren baden in een wezenloos licht, de locatie is niet aangegeven, je beweegt in een droom, in de wereld achter je ogen, je kijkt naar binnen.

Een rad komt je tegemoet in een eindeloze leegte, zich voortbewegend door een natte vlakte waar de zee tergend langzaam overgaat in een kust, zo?n kustlijn zonder enig houvast om aan te leggen, het onbestemd gebied dat we vaak in de grijze schilderijen van Pascal van der Graaf zien opdoemen. INTO THE NIGHT staat er op. De suggestie van een onontkoombare, duistere en onberedeneerbare bestemming kan niet sterker zijn. De suggestie van een wereld waar onze wil en ons verstand niet domineren omdat ze hebben plaats gemaakt voor geheel andere krachten.

Pascal van der Graaf won in 2007 de Koninklijke Prijs voor de Schilderkunst. Een belangrijk werk uit dat jaar heet 'Like you', een pulserende vlakte waaruit in de verte een huis oprijst met daarboven een donkere wolk, en op de voorgrond een in de hoogte schietende stam waaraan de volgende woorden zijn bevestigd: MY LOVE IS LIKE A DARK CLOUD OF RAIN AND IT IS ALWAYS THERE UP ABOVE YOU. Het is een ongebruikelijke liefdesverklaring, eerder een staaltje van zelfkennis van iemand met een trauma dat hij niet kwijt kan of wil. Geen mens is onbelast, de geest is een verzamelvat van beelden en ervaringen die zich onverwachts weer kunnen manifesteren in dromen, die onze heftige reacties op andere mensen kunnen verklaren. De mooi uitgebalanceerde manier van schilderen van Van der Graaf, de brede zacht vloeiende streken, de verlopende grijzen en de heldere composities, kortom het overzicht over en de beheersing van middelen in deze schilderijen versterken de eerder genoemde ongemakkelijkheid. Op beheerste wijze wordt aan de kijker een inhoud medegedeeld die het niet-beheersbare betreft.

STRATEGISCH
Eind 2009 kwam Pascal van der Graaf naar buiten met een aantal nieuwe schilderijen. Dat gaat op de volgende wijze: in een telefoongesprek zegt hij terloops, maar wel op zo?n wijze dat je aanvoelt dat hier de echte informatie van het gesprek ligt: ?Goh, ik ben nu toch met iets heel anders bezig, ja het gaat best lekker, als je kunt moet je echt komen kijken?. Dat is niet aan dovemansoren besteed. Een serieuze schilder die jou als eerste meedeelt dat zijn recente werk een opvallende wending heeft genomen en die, gepaard met alle kwetsbaarheid die hierbij hoort, jou als serieuze kijker en commentator vraagt, dat is een privilege dat ik mij niet laat ontgaan. En daar waren ze: de eerste super-dynamische stillevens. Opnieuw een gevoel van behagen, nu niet opgeroepen door de ongemakkelijkheid van het onderwerp, maar integendeel teweeggebracht door louter positieve impulsen: de schildervreugde spat van deze werken af. Geen vragen over thema en inhoud, louter het zintuiglijk genot. Of zou dat verdacht zijn, zou er toch ergens een adder in het gras verborgen zijn, een slang die ons al te verleidelijk tegemoet komt? Na de eerste enthousiaste kennismaking volgt een verdieping in de wijze van maken. En die is frappant. De composities zijn niet van te voren bedacht, uitgetekend en hierna ingeschilderd. De compositie bestaat wel als een mentaal beeld in het hoofd van de schilder. Dit wil hij zo direct als mogelijk op het doek vastleggen. Dit moet in een ononderbroken handeling gebeuren, in een vloeiend medium dat niet de kans krijgt om te stollen. De kleuren worden van te voren gemengd, niet op het doek. De gemengde kleuren worden naast elkaar op het lege doek opgebracht, het doek wordt naar alle kanten geschud, de kleuren lopen min of meer de door de schilder gewenste kant op, nog meer kleuren worden opgebracht, het doek wordt verder geschud en gestampt, de verf blijft tot het laatst toe heel vloeiend. De kleuren lopen naast elkaar en tegen elkaar op, de vormen hebben een scherpte die niet met een penseel uit de hand zou kunnen worden bereikt. De schilder stuurt dus niet middels een penseel de verf met zijn hand. Het is een proces dat extreme concentratie eist, en ? vreemd genoeg ? ook een STRATEGISCH inzicht. Want alle handelingen in de eerste fase van het schilderij hebben consequenties voor de afloop. Wanneer de schilder zijn schud- en stampbewegingen aanvankelijk richt op de rechterbovenflank moet hij al een vrij precies idee hebben van de hoeveelheid energie die hij los gaat laten op het centrum. Ook zijn er delen die hij vrijwel ongemoeid wil laten. Hij moet weten waar hij de meest doordringende salvo?s zal loslaten. Hij heeft zeven, acht uur om het mentaal beeld in zijn achterhoofd over te brengen op het doek. Hier is voor de kunsthistoricus iets opmerkelijks aan de hand. De schilderijen van Van der Graaf ogen, zeker van enige afstand, als klassieke bloemstillevens zoals we die kennen uit de Gouden Eeuw. Het is bekend dat de schilders van toen geen echte vaas met echte bloemen als model hadden, maar werkten met door hen aangelegde voorbeeldenboeken, verzamelingen van tekeningen van bloemen die ze ook weer onderling aan elkaar doorgaven en kopieerden. Er werd maanden aan een schilderij gewerkt en het aantal bloemen werd van te voren met de opdrachtgever afgesproken. Men moet bedenken dat een enkele echte bloem in het land van de Tulpenmanie veel meer kon kosten dan een schilderij van iemand die nu als Grote Meester onbetaalbaar is, maar indertijd blij moest zijn met een opdracht. Van der Graaf is niet alleen schilderkunstig onderzoekend, ook in economische zin verlegt hij grenzen. Zijn werk procedť eist dat het schilderij in een keer wordt voltooid, en hij doet dus in een dag wat in de Gouden Eeuw een heel seizoen in beslag nam. Het bloemstilleven is, bij nadere beschouwing, niet geheel onderwerploos. Het is door de eeuwen heen miljoenen keren geschilderd, door de grootste meesters en de kleinste amateurs. Bloemen in de knop, bloemen die ontluiken, die bloeien, die zijn geknakt, bloemen die vergaan, bloemen in de knop die zijn geknakt, bloemen in bloei die zijn vertrapt enz., enz.. Mondriaan schilderde nog amaryllis in het bijzonder, en hij is de laatste grote schilder in het genre. Tweede helft twintigste eeuw is er een breuk. Bloemen zijn een geliefd thema in de Pop Art, vooral in het werk van Andy Warhol die zoals bekend een goede neus heeft voor onderwerpen die verkopen. Warhol trekt de uiterste consequentie uit de eeuwenlange populariteit van het bloemstilleven. De in aantal en verscheidenheid onmetelijke ophoping van schilderijen in dit genre, vat hij samen in een even oneindige reeks van silkscreens, al dan niet voorzien van een individuele touch, onder de algemene titel FLOWERS. Warhol vindt het niet nodig om duidelijk te maken wat voor bloem het is. Hij beeldt eigenlijk ook geen bloem meer af, eerder een idee dat we hebben van een bloem, het residu in ons hoofd van al die bloemen die we eerder hebben gezien. Bloem is een generiek gegeven, een bloem is een bloem is een bloem. En altijd drukt de bloem de kracht van het leven uit, al of niet in het licht van een onvermijdelijk sterven. Zo zijn bloemen net als de grote sterren van de mediacultuur: dramatische iconen, grootmeesters van de illusie van onsterfelijkheid, evenzeer gedoemd te vergaan. Voegen de bloemen van Van der Graaf zich in deze recente ontwikkeling? Mijn hang tot onbehagen neigt hiertoe. Wat zich bij eerste kennismaking liet aanzien als louter spetterende schilderdynamiek, blijkt bij nadere beschouwing ook een onvermoede diepte.

Fred Wagemans
Galleriehouder, oprichter Kunstruimte wagemans